వెలిగొండ నీళ్లతో పాటు నిర్వాసితుల జీవితాల్లోనూ వెలుగు రావాలి

వెలిగొండ ప్రాజెక్టు ద్వారా కృష్ణా జలాలను విడుదల చేయడం ప్రకాశం పశ్చిమ ప్రాంతంతో పాటు సమీప జిల్లాల ప్రజలకు ఒక చారిత్రాత్మక ఘట్టం. దశాబ్దాలుగా సాగునీరు, తాగునీటి కోసం ఎదురుచూస్తున్న రైతులు, ప్రజలకు ఈ జలాలు ఎంతో ఊరటనివ్వనున్నాయి. కరువు ప్రభావిత ప్రాంతాల్లో వ్యవసాయానికి కొత్త ఊపునివ్వడంతో పాటు తాగునీటి సమస్యకు పరిష్కారం చూపే అవకాశం వెలిగొండకు ఉంది. అయితే ఈ విజయోత్సవం వెనుక మరో తీవ్రమైన మానవీయ ప్రశ్న కూడా ఉంది. వెలిగొండ కోసం తమ గ్రామాలను, ఇళ్లను, భూములను, పశువులను, జీవనోపాధిని వదులుకున్న నిర్వాసిత కుటుంబాల పరిస్థితి ఏమిటి?

వెలిగొండ నిర్వాసితులకు పరిహారం చెల్లింపులో ప్రభుత్వం గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ఇప్పటివరకు సుమారు 80 శాతం పరిహారం చెల్లించినట్లు తెలుస్తోంది. కొంతమేర పునరావాస సౌకర్యాలు కూడా కల్పించింది. తాజాగా మరిన్ని నిధులు విడుదల చేయడం ద్వారా నిర్వాసితుల పట్ల ప్రభుత్వం తన బాధ్యతను గుర్తిస్తోందన్న సంకేతం ఇచ్చింది. అయినప్పటికీ ఇంకా కొంతమంది కుటుంబాలకు పూర్తి పరిహారం అందాల్సి ఉంది. వారికి వెలిగొండ ప్రాజెక్టు కేవలం అభివృద్ధికి ప్రతీక కాదు. తరతరాలుగా జీవించిన తమ ఊరు, ఇల్లు, భూమి, జీవనాధారాన్ని వదిలి వెళ్లాల్సిన పరిస్థితికి కారణమైన ప్రాజెక్టు.

ప్రాజెక్టుకు నీటిని విడుదల చేయడం ప్రారంభమైన నేపథ్యంలో నిర్వాసితుల సమస్య మరింత అత్యవసరంగా మారింది. రిజర్వాయర్, ప్రాజెక్టు అనుబంధ నిర్మాణాలు పూర్తిస్థాయిలో వినియోగంలోకి వస్తున్నప్పుడు పాత గ్రామాల్లోనే నిర్వాసితులు కొనసాగడం సాధ్యం కాదు. దీంతో వారు తమ ఇళ్లను, పశువుల కొట్టాలను, చెట్లను, వ్యవసాయ భూములను, పశువులను వదిలి కొత్త ప్రాంతాలకు తరలాల్సి వస్తోంది. ఒక కుటుంబాన్ని ఒక ప్రాంతం నుంచి మరో ప్రాంతానికి తరలించడం కేవలం ఇంటి మార్పు కాదు. ఒక గ్రామం అంటే కేవలం ఇళ్లు కాదు. అక్కడ సామాజిక బంధాలు, జీవనోపాధి, సంస్కృతి, అనుబంధాలు, తరతరాల జ్ఞాపకాలు ఉంటాయి. నిర్వాసితులైనప్పుడు వారు భౌతిక ఆస్తులతో పాటు తమ సామాజిక జీవన వ్యవస్థను కూడా కోల్పోతారు.

అందుకే పరిహారం, పునరావాసం నీటి విడుదలకు ముందుగానీ, కనీసం దానికి సమాంతరంగానైనా పూర్తికావాలి. భూమిని ఇచ్చేసిన కుటుంబానికి రావాల్సిన పూర్తి పరిహారం ఇంకా అందకపోతే వారి భవిష్యత్తు అనిశ్చితంగా మారుతుంది. రైతు తన తదుపరి జీవనోపాధిని ఎలా కొనసాగించాలో నిర్ణయించుకోలేడు. పశువులపై ఆధారపడే కుటుంబం ఒక్కసారిగా తమ జీవన విధానాన్ని మార్చుకోలేదు. ముఖ్యంగా వృద్ధులు, మహిళలు, పిల్లలు, ఆర్థికంగా వెనుకబడిన కుటుంబాలకు ఈ తరలింపు మరింత భారంగా మారుతుంది.

నిర్వాసితులకు ఇప్పటికే పెద్ద మొత్తంలో పరిహారం చెల్లించి, వారి సమస్యలను పరిష్కరించేందుకు ప్రభుత్వం చర్యలు తీసుకుంటున్నందుకు అభినందించాలి. అయితే కొంతమేర పురోగతి సాధించామని చెప్పి మిగిలిన సమస్యలను ఆలస్యం చేయకూడదు. మిగిలిన కుటుంబాలను చివరి జాబితాలో ఉన్నవారిగా కాకుండా అత్యంత ప్రాధాన్యంతో చూడాలి. ప్రతి అర్హత కలిగిన క్లెయిమ్‌ను త్వరగా పరిశీలించాలి. వివాదాస్పద కేసులను పారదర్శకంగా పరిష్కరించాలి. పెండింగ్‌లో ఉన్న పరిహారాన్ని నిర్దిష్ట కాలపరిమితిలో చెల్లించాలి.

పునరావాసం అంటే కేవలం డబ్బు ఇవ్వడం మాత్రమే కాదు. ఒక చెక్కు అందించడం ద్వారా ఒక గ్రామాన్ని తిరిగి నిర్మించలేం. పునరావాస ప్రాంతాల్లో నాణ్యమైన తాగునీరు, రహదారులు, విద్యుత్, పాఠశాలలు, వైద్య సదుపాయాలు, పారిశుధ్యం వంటి మౌలిక సదుపాయాలు తప్పనిసరిగా ఉండాలి. అంతకంటే ముఖ్యంగా నిర్వాసిత కుటుంబాలకు స్థిరమైన జీవనోపాధి కల్పించాలి. వ్యవసాయ భూమిని కోల్పోయిన రైతులకు ప్రత్యామ్నాయ ఉపాధి లేదా ఆదాయ మార్గాలను కల్పించాలి. పశువులపై ఆధారపడే కుటుంబాలకు వాటి సంరక్షణకు తగిన సదుపాయాలు కల్పించాలి. నైపుణ్య శిక్షణ, ఉద్యోగ అవకాశాలు, చిన్న వ్యాపారాలకు ఆర్థిక సహాయం వంటి చర్యలు కొత్త జీవితాన్ని ప్రారంభించేందుకు ఉపయోగపడతాయి.

ప్రతి నిర్వాసిత కుటుంబానికి తమ పరిహారం, పునరావాస హక్కుల పరిస్థితి ఏమిటో స్పష్టంగా తెలుసుకునే అవకాశం ఉండాలి. గ్రామాల వారీగా ప్రభావిత కుటుంబాల సంఖ్య, చెల్లించిన పరిహారం, ఇంకా చెల్లించాల్సిన మొత్తం, కల్పించిన పునరావాస సదుపాయాల వివరాలను ప్రభుత్వం బహిరంగంగా ప్రకటించాలి. ప్రత్యేకంగా ఫిర్యాదుల పరిష్కార శిబిరాలను నిర్వహించి, తమ హక్కుల కోసం నిర్వాసితులు పదేపదే ప్రభుత్వ కార్యాలయాల చుట్టూ తిరిగే పరిస్థితిని నివారించాలి.

వెలిగొండ సమస్య ఒక్క ప్రాజెక్టుకే పరిమితమైనది కాదు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో అనేక భారీ సాగునీటి, మౌలిక వసతుల ప్రాజెక్టుల కోసం ప్రజలు నిర్వాసితులవుతున్నారు. కాబట్టి వెలిగొండ అనుభవం భవిష్యత్ ప్రాజెక్టులకు ఒక ఆదర్శంగా మారాలి. ప్రాజెక్టు నిర్మాణాన్ని ఎన్ని కిలోమీటర్లు పూర్తి చేశాం, ఎన్ని ఎకరాలకు నీరు అందుతుంది, ఎంత నీరు నిల్వ చేస్తామన్నదే అభివృద్ధికి కొలమానం కాకూడదు. ఆ ప్రాజెక్టు కోసం భూములు, ఇళ్లు త్యాగం చేసిన ప్రజలు తమ జీవితాలను ఎంత గౌరవంగా తిరిగి నిర్మించుకోగలిగారన్నదీ అభివృద్ధికి ముఖ్యమైన కొలమానం కావాలి.

ప్రతి అర్హత కలిగిన నిర్వాసిత కుటుంబానికి పూర్తి పరిహారం అందిస్తామని ప్రభుత్వం చెబుతున్న హామీ కీలకమైనది. ఇప్పుడు ఆ హామీ కార్యరూపం దాల్చాలి. మిగిలిన 20 శాతం పరిహారాన్ని చిన్న మొత్తంగా చూడకూడదు. పరిహారం కోసం ఎదురుచూస్తున్న కుటుంబానికి అదే వారి కొత్త ఇంటికి పునాది కావచ్చు. పిల్లల చదువుకు ఆధారం కావచ్చు. జీవనోపాధిని తిరిగి ప్రారంభించేందుకు పెట్టుబడి కావచ్చు.

వెలిగొండ కృష్ణా జలాలు ఈ ప్రాంత ప్రజలకు ఆశను, ఆనందాన్ని తీసుకురావాలి. రైతులకు సాగునీరు అందాలి. తాగునీటి కష్టాలు తీరాలి. అయితే అదే సమయంలో ప్రాజెక్టు కోసం తమ సర్వస్వాన్ని త్యాగం చేసిన నిర్వాసితులకు పూర్తి పరిహారం, సురక్షితమైన పునరావాసం, గౌరవప్రదమైన భవిష్యత్తు కూడా లభించాలి.

వెలిగొండ అసలు పరీక్ష నీళ్లు విడుదలైన రోజుతో ముగియదు. నిర్వాసితుల జీవితాలు తిరిగి గాడిన పడినప్పుడే అది పూర్తవుతుంది. నీళ్లు భూమిని సస్యశ్యామలం చేయవచ్చు.. కానీ ఆ నీళ్ల కోసం భూమిని త్యాగం చేసిన నిర్వాసితుల జీవితాల్లోనూ వెలుగు నింపినప్పుడే అభివృద్ధికి అసలైన అర్థం ఉంటుంది.